Các giao dịch dầu mỏ “ngầm” tại Hormuz tăng mạnh, người mua né tránh đồng đô la Mỹ, hệ thống “petrodollar” đối mặt thử thách

⑴ Kể từ khi chiến tranh nổ ra vào ngày 28 tháng 2, khoảng một phần năm nguồn cung dầu của Vịnh Ba Tư trên toàn cầu đã bị gián đoạn, gây thiệt hại nặng nề cho các nền kinh tế châu Á vốn phụ thuộc khoảng 60% vào nhập khẩu từ Trung Đông. Khi việc phong tỏa eo biển Hormuz bước sang tuần thứ 13, ngày càng có nhiều dấu hiệu cho thấy các quốc gia nhập khẩu lớn ở châu Á đang tìm cách bảo đảm vận chuyển nguyên liệu thô, hóa chất và phân bón bằng cách đạt được các thỏa thuận trực tiếp với các quốc gia sản xuất dầu ở vùng vịnh (thường có sự đồng ý của Iran). Gần đây, nhiều tàu chở dầu đã vượt qua eo biển mà không bật hệ thống theo dõi, trước đó các lãnh đạo quốc gia mua dầu đã tiếp xúc trực tiếp với Iran.⑵ Cấu trúc cụ thể của các giao dịch song phương và tam phương này mang tính “mờ ám” (opaque, nghĩa là các thông tin chi tiết giao dịch, cơ chế định giá và phương thức thanh toán không được công khai, khiến bên ngoài khó truy dấu dòng chảy cũng như giá trị thực của chúng), nhiều giao dịch có khả năng được thanh toán bằng các loại tiền tệ ngoài đồng USD hoặc thông qua các thỏa thuận đối ứng phi chính thức. Dù có bao gồm khoản phí quá cảnh trả cho Tehran hay không, mô hình này vẫn củng cố quyền kiểm soát thực tế của Iran với tuyến đường biển quan trọng này. Iran mong muốn duy trì ảnh hưởng này trong mọi thỏa thuận trong tương lai, song Trump đã công khai bác bỏ yêu cầu đó. Các tổ chức tư vấn nhận định, trong tình hình hiện tại, những quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu như Nhật Bản, Hàn Quốc có đủ lý do để mở rộng mạng lưới quan hệ song phương với các quốc gia vùng vịnh và các nước xuất khẩu dầu khí khác trên thế giới.⑶ Xét về tâm lý giao dịch, việc vượt qua eo biển Hormuz hiện có thể được tích hợp vĩnh viễn vào phí bảo hiểm rủi ro địa chính trị, làm tăng chi phí dầu thô Trung Đông và buộc các quốc gia nhập khẩu phải cân nhắc lại về an ninh nguồn cung. Dù Mỹ vẫn là quốc gia sản xuất dầu khí hàng đầu thế giới và dự kiến sẽ dẫn đầu nền kinh tế toàn cầu trong nhiều thập kỷ tới, nhưng những dư âm của cuộc chiến Iran có thể dẫn đến sự phân mảnh trong việc định giá dầu, làm suy giảm khả năng kiểm soát của Washington với cấu trúc tài chính đã nâng đỡ thương mại dầu toàn cầu suốt hàng chục năm qua.